Medicijnverslaving

Wat is een medicijnverslaving?

Een medicijnverslaving ontstaat wanneer iemand afhankelijk raakt van voorgeschreven of vrij verkrijgbare medicijnen en het gebruik niet meer onder controle heeft.

Het gaat vaak om middelen die in eerste instantie zijn gestart voor een legitieme klacht, zoals pijn, angst of slaapproblemen. Ondanks negatieve gevolgen blijft iemand de medicatie gebruiken of neemt steeds hogere doseringen.

Medicijnverslaving is geen kwestie van zwakte of misbruik alleen. Veel mensen raken ongemerkt afhankelijk doordat het lichaam en de hersenen zich aanpassen aan het middel. Hierdoor wordt stoppen of minderen moeilijk en kunnen ontwenningsklachten optreden.

Welke medicijnen zijn verslavend?

Niet alle medicijnen zijn verslavend, maar sommige groepen brengen een verhoogd risico met zich mee, vooral bij langdurig gebruik:

benzodiazepinen (zoals diazepam, oxazepam, alprazolam)
slaapmiddelen (zoals zolpidem en zopiclon)
opioïde pijnstillers (zoals oxycodon, tramadol, fentanyl)
bepaalde ADHD-medicatie bij verkeerd gebruik
codeïnebevattende middelen

Ook vrij verkrijgbare medicijnen kunnen bij structureel gebruik problematisch worden.

Kenmerken en symptomen van medicijnverslaving

Steeds hogere dosering nodig voor hetzelfde effect
Moeite met stoppen of minderen
Gebruik langer of vaker dan voorgeschreven
Onrust, angst of slapeloosheid bij uitblijven van gebruik
Verminderde concentratie en geheugenproblemen
Verbergen of bagatelliseren van het gebruik
Gebruik combineren met alcohol of andere middelen

Risico’s van een verslaving aan medicatie

Langdurig of onjuist gebruik van medicijnen kan leiden tot ernstige gezondheidsproblemen:

verslechtering van cognitief functioneren
verhoogd risico op vallen en ongelukken
ademhalingsproblemen (bij opioïden en combinatie met alcohol)
stemmingsstoornissen en depressie
ernstige ontwenningsverschijnselen bij abrupt stoppen

Bij sommige middelen, zoals benzodiazepinen en opioïden, kan stoppen zonder medische begeleiding gevaarlijk zijn.

Type verslavende medicijnen

Benzodiazepinen (zoals diazepam, oxazepam, alprazolam)

Benzodiazepinen worden voorgeschreven bij angst, spanning en slaapproblemen. Ze werken rustgevend, maar zijn sterk verslavend bij langdurig gebruik. Het lichaam raakt snel gewend, waardoor steeds hogere doseringen nodig zijn. Stoppen kan leiden tot ernstige ontwenningsklachten zoals angst, slapeloosheid, trillen en in ernstige gevallen epileptische aanvallen. Afbouwen moet altijd geleidelijk en onder medische begeleiding.

Slaapmiddelen (zoals zolpidem en zopiclon)

Slaapmiddelen worden vaak gebruikt bij slapeloosheid en lijken onschuldig, maar kunnen snel tot afhankelijkheid leiden. Gebruikers krijgen het gevoel niet meer te kunnen slapen zonder het middel. Bij langdurig gebruik neemt de werking af en ontstaan geheugenproblemen, sufheid overdag en een verstoord slaapritme. Stoppen veroorzaakt vaak rebound-slapeloosheid en onrust.

Opioïde pijnstillers (zoals oxycodon, tramadol, fentanyl)

Opioïden zijn krachtige pijnstillers die naast pijnvermindering ook een gevoel van rust of euforie kunnen geven. Dit maakt ze zeer verslavend. Bij langdurig gebruik ontstaat tolerantie en lichamelijke afhankelijkheid. Risico’s zijn ademhalingsproblemen, sufheid, verstopping, depressie en een verhoogd risico op overdosis, vooral in combinatie met alcohol of andere middelen.

ADHD-medicatie (zoals methylfenidaat, dexamfetamine)

ADHD-medicatie is bij juist gebruik veilig en effectief, maar kan bij verkeerd of niet-medisch gebruik verslavend zijn. Het middel wordt soms gebruikt om beter te presteren, langer wakker te blijven of af te vallen. Misbruik kan leiden tot slaapproblemen, hartkloppingen, angst, stemmingswisselingen en psychische afhankelijkheid.

Codeïne en codeïnebevattende middelen

Codeïne is een zwakke opioïde die wordt gebruikt tegen pijn en hoest. Bij regelmatig gebruik kan afhankelijkheid ontstaan, vooral wanneer de dosering langzaam wordt verhoogd. Omdat codeïne soms in combinatiepreparaten zit, wordt verslaving niet altijd herkend. Stoppen kan leiden tot onrust, spierpijn, zweten en slaapproblemen.

Vrij verkrijgbare medicijnen met verslavingsrisico

Ook sommige vrij verkrijgbare middelen kunnen problematisch worden bij langdurig of overmatig gebruik, zoals bepaalde pijnstillers of hoestsiropen met opioïde bestanddelen. Doordat deze middelen zonder recept verkrijgbaar zijn, wordt het risico vaak onderschat. Langdurig gebruik kan leiden tot lichamelijke afhankelijkheid en gezondheidsklachten.

Medicatie die wordt misbruikt als drugs

Sommige voorgeschreven medicijnen worden niet alleen gebruikt tegen klachten, maar ook misbruikt om een roes of “high” te ervaren.

Vooral opioïde pijnstillers zoals oxycodon, fentanyl en tramadol worden hiervoor gebruikt vanwege hun euforiserende en verdovende werking.

Ook benzodiazepinen worden soms misbruikt om te ontspannen, angsten te dempen of het effect van andere middelen te versterken.

Dit gebruik brengt grote risico’s met zich mee, omdat doseringen moeilijk te controleren zijn en de kans op ademhalingsproblemen, bewusteloosheid en overdoses hoog is. Vooral fentanyl is extreem krachtig en kan al in zeer kleine hoeveelheden levensgevaarlijk zijn.

Hoe ontstaat een medicijnverslaving?

Een medicijnverslaving begint vaak onschuldig. Iemand gebruikt medicatie volgens voorschrift en ervaart verlichting van klachten. Na verloop van tijd werkt dezelfde dosis minder goed en ontstaat de neiging om vaker of meer te gebruiken. Het middel wordt niet alleen ingezet tegen de oorspronkelijke klacht, maar ook om spanning, stress of onrust te verminderen.

Wanneer iemand het gevoel krijgt niet meer te kunnen functioneren zonder medicatie, is er sprake van afhankelijkheid. Dit kan zowel lichamelijk als psychisch zijn.

Waarom stoppen zo moeilijk is

Medicijnen beïnvloeden het centrale zenuwstelsel. Het lichaam past zich aan en raakt afhankelijk van het middel om een gevoel van rust of stabiliteit te behouden. Bij stoppen raakt dit evenwicht verstoord, wat leidt tot ontwenningsklachten zoals angst, slapeloosheid, trillen of pijn.

Daarnaast speelt schaamte een rol. Omdat het vaak om voorgeschreven medicatie gaat, herkennen mensen een verslaving bij zichzelf laat en stellen zij hulp uit.

Hulp en behandeling bij medicijnverslaving

Behandeling van medicijnverslaving vraagt om een zorgvuldige en professionele aanpak. Meestal bestaat deze uit:

gecontroleerd en geleidelijk afbouwen
medische begeleiding bij ontwenningsklachten
psychologische ondersteuning
aandacht voor onderliggende klachten zoals angst, pijn of stress

Vroege herkenning en begeleiding verkleinen de risico’s en vergroten de kans op duurzaam herstel.

Wat kun je doen als naaste?

Als naaste is het belangrijk om het gebruik bespreekbaar te maken zonder te oordelen. Benoem wat je ziet en welke zorgen je hebt, en vermijd beschuldigingen. Neem geen medicatiebeheer of dosering over zonder overleg met een arts, maar moedig professionele begeleiding aan. Stel duidelijke grenzen, vooral wanneer medicatiegebruik invloed heeft op veiligheid, financiën of dagelijks functioneren.

Zoek daarnaast ook zelf steun; leven naast iemand met een verslaving is belastend. Praat met anderen, vraag onze hulp en zorg goed voor jezelf.

Hoe kan ik iemand die verslaafd is helpen?

Hoe lang of kort je al in deze situatie zit maakt niet uit, er zijn stappen die je kunt zetten om de situatie te veranderen.
Geef jezelf vooral niet de schuld! Wil je weten wat wij kunnen doen om je te helpen?