Mijn broer was mijn eerste onbeantwoorde liefde
Ruim een jaar geleden overleed de broer van Mandy, op zijn 48ste. Zijn verslaving begon al op jonge leeftijd met cannabis, paddo’s en LSD; halverwege zijn twintiger jaren kwam daar alcohol bij. De laatste zeven jaar van zijn leven werd hij beheerst door kratom, een middel dat hij zelf zag als een onschuldig voedingssupplement.
Mandy stond er haar hele leven naast: als de zus die zich zorgen maakte, en uiteindelijk als de zus die voor zichzelf moest kiezen, omdat ze niets voor haar broer kon doen.
Liefdevol en vol hoop
Ik groeide op in de jaren tachtig in een grote stad, in een gezin waar veel liefde was. Mijn ouders waren sociale hippies. Mijn vader was gitarist, mijn moeder was druk met onze opvoeding en met vrijwilligerswerk in het buurthuis. Er kwamen regelmatig veel vrienden langs, en cannabis en alcohol hoorden daar bij. Tenminste, wij wisten niet beter. Verder hadden we alles: er werd goed voor ons gezorgd.
Dat mijn broer gevoelig was voor verslaving, was als kind al aan zijn gedrag te merken. Mijn moeder is met hem naar het RIAGG gegaan, maar thuis bleef de gedachte: dat lossen we zelf wel op. Mijn ouders deden er alles aan om hem te helpen. Mijn moeder en mijn broer leefden in een soort symbiose, en vaak hadden ze ruzie. Al sinds zijn veertiende blowde hij, vanaf het moment dat hij opstond tot het moment dat hij zijn ogen sloot.
Het glazen kind
Er is een naam voor het kind dat ik was: een glazen kind. Ik was een gevoelig meisje, maar ik was ook onzichtbaar. Al op jonge leeftijd voelde ik me verantwoordelijk voor de ruzies thuis. In ons gezin werd die rol alleen maar sterker, en de patronen die ik toen opbouwde, ben ik lang blijven herhalen. Ik kreeg een eetstoornis en werd depressief.
Toen ik ouder werd, maakte ik me los, met een flinke dosis schuldgevoel. Hoe kon ik zo afwijken van mijn eerste voorbeelden? Als ik aangaf dat ik me zorgen maakte om hem, voelde ik me de zeurpiet. Ik ging overmatig presteren, terwijl mijn broer afhankelijk bleef en mijn moeder alles voor hem regelde. Ik ging werken als coach, waar ik mensen met uiteenlopende psychiatrische achtergronden ontmoette. Ondertussen vroeg ik me af of ik mijn broer herkende in de diagnoses die ik daar tegenkwam.
Wat is een ‘glazen kind’?
‘Glazen kind’ is geen diagnose, maar een informele term. Hij werd vooral bekend door een TEDx-talk van de Amerikaanse Alicia Maples uit 2011. Het beschrijft broers en zussen van een kind met een lichamelijke of psychische beperking: zij voelen zich doorzichtig, alsof hun ouders dwars door hen heen kijken, en hun eigen behoeften blijven makkelijk onopgemerkt.
Er is nog weinig onderzoek naar gedaan. Ook broers en zussen van iemand met een verslaving kunnen zich in dit beeld herkennen.
Bron: CNN, ‘Glass children are the siblings of a person with special needs’ (april 2024).
Ik zag hem die kant op gaan
In 2007 schreef ik een brief waarin ik mijn zorgen uitsprak. Het was alsof ik eigenlijk al voorspelde wat er zou gebeuren. Ik deelde de brief met mijn ouders en met hem, waarop de deur voor mij dichtging. Het viel allemaal wel mee. Ik moest mijn eigen leven leiden. Zolang ik hem maar met kerst en op verjaardagen zag.
Ik werd er misselijk van als ik hem zag. Hij trilde steeds meer; hij kreeg zelfs zijn jointjes niet meer gerold. Dan legde ik mijn hand op zijn trillende schouder en zei: ‘Lieve broer, ga eens naar de huisarts, je trilt zo.’ ‘Niks aan de hand hoor, ik ben alleen wat grieperig. Gaat wel weer over.’
“Lieve broer, ga eens naar de huisarts, je trilt zo.”
Dat ik afstand nam, deed ik uit zelfbescherming. Sinds tien jaar heb ik chronische klachten, en ik heb twee keer een burn-out gehad. Ik wist dat ik hem alles had gegeven wat ik vanuit mezelf kon geven. Hij kon het niet aannemen. Mijn ouders konden het niet aannemen. Wat doet machteloos toekijken met de naasten die erbij betrokken zijn?
Het ziekbed van mijn vader
Mijn vader had longfibrose. Toen die vlak na de coronaperiode opvlamde en hij ernstig ziek werd, ging het ook slechter met mijn broer. Hij begon zich steeds verder te isoleren. Hij gebruikte inmiddels 500 gram kratom per week en at daardoor niet meer. Overdag dronk hij al sterk bier. Hij raakte zijn baan kwijt en had schulden. Omdat er zo weinig bekend is over kratom, namen we hem daarin als gezin niet serieus.
Wat is kratom?
Kratom komt van de bladeren van Mitragyna speciosa, een boom uit Zuidoost-Azië. De belangrijkste werkzame stof, mitragynine, werkt op dezelfde receptoren in de hersenen als opiaten. Kratom hoort bij dezelfde groep stoffen als heroïne en oxycodon, al is het veel minder sterk. Bij een lage dosis werkt het vaak stimulerend, bij een hogere dosis verdovend.
Het grootste risico is verslaving. Bij regelmatig gebruik kan zowel lichamelijke als geestelijke afhankelijkheid ontstaan. Wie na dagelijks gebruik stopt, kan heftige ontwenningsverschijnselen krijgen die lijken op die van opiaten. Combineren met alcohol, medicijnen of andere drugs wordt sterk afgeraden, en kratom kan in sommige gevallen schadelijk zijn voor de lever.
Bronnen: DRUGSinfo.nl (Trimbos-instituut), ‘Kratom’; Jellinek, ‘Wat is kratom?’ (2022).
Ik wilde er samen met mijn broer zijn voor onze ouders, maar dat bleek niet mogelijk. Mijn ouders en ik probeerden hem bij het ziekbed van mijn vader te betrekken met kleine klusjes, maar zelfs dat lukte niet meer.
Toen mijn vader overleden was, vertelde ik mijn broer dat ik hem niet kon zien zolang hij geen hulp zou zoeken, zoals mijn vader als laatste wens had uitgesproken. ‘Dat begint met een bezoek aan de huisarts,’ zei ik hem. Ook mijn moeder had op hem ingepraat om naar de huisarts te gaan: als hij niet ging, mocht hij niet meer langskomen. En zo strompelde hij ernaartoe. Hij kon bijna niet meer lopen.
Op het randje van de dood
Ongeveer een maand na het overlijden van mijn vader belde mijn broer helemaal verward naar mijn moeder. Of ze om elf uur ’s avonds mensen uit zijn huis wilde halen.
Die er niet waren.
Mijn moeder was erg geschrokken. Ze wachtte met bellen tot ik de volgende ochtend bij haar was, en samen gingen we naar hem toe. Toen vonden we hem. Hij lag bij zijn voordeur, op de vloer van zijn zwaar vervuilde appartement, op het randje van de dood. Als coach heb ik een hoop gezien, maar dit kwam hard binnen. Mijn broer was een zorgmijder, en een psychiatrisch cliënt van de meest onbereikbare soort.
Hij lag zes weken op de IC, in coma. Daarna kwam hij uit de coma, ernstig verward en in de waan dat het ziekenhuispersoneel hem wilde vermoorden. Tijdens zijn ziekenhuisopname kwamen veel oude jeugdvrienden bij hem terug; ik had hen ingelicht. Het deed me zo goed dat zij hem steun konden geven. Steun die ik niet kon bieden.
Hij herstelde, en werd na negen weken wilsbekwaam verklaard. Mijn moeder en ik vreesden al dat hij naar huis zou gaan, dus hadden we via de GGD ondersteuning vanuit de Wmo geregeld, voor het geval hij weer thuiskwam. Zelf vond hij dat het allemaal wel meeviel. Tegen de wil van de artsen in belde hij de buurman, die hem naar huis bracht. Zijn plek op de wachtlijst voor een Korsakov-kliniek sloeg hij af.
Met mijn moeder kreeg ik ruzie. Ik zag haar terugkruipen in het oude patroon. Ze had veel meegemaakt en was net haar man kwijt. Ze zat vol tegenstrijdigheid: ze had begrip voor het mijden van zorg, geloofde de leugens van mijn broer en had nog nooit met een psychose te maken gehad. Ik mocht van haar niet de psychiater uithangen.
“Opnieuw die vraag: wat doet machteloosheid met naasten?”
Een eerbetoon zonder mij
In de kroeg waar mijn vader speelde, werd een eerbetoon voor hem georganiseerd. Mijn broer was net drie weken uit het ziekenhuis en kwam ook. Hij was lichamelijk nog erg zwak. Ik ben niet gegaan. Als ik hem daar bier zou zien drinken, zou dat in mijn ogen weinig eer aan mijn vader doen. Drie maanden heb ik mijn moeder niet gesproken. Ze wist zich geen houding tegenover mij te geven en kon niet kiezen tussen twee vuren. Hij is ook haar zoon.
Later zag ik op een foto mijn broer staan, met een biertje in zijn hand.
Ik brak met het patroon van terugkruipen, omdat ik niet anders kon. Ik wist dat hij zou sterven. Ik wist alleen niet wanneer.
Hulp die hij de deur uit werkte
Er werd gezegd dat het goed ging, maar hij herstelde niet. De GGD werd ingeschakeld om zijn huis te ontruimen, zodat hij na het ziekenhuis in een schoon huis zou komen. Er kwam hulp bij zijn schulden en er werd een psychiater ingeschakeld. Hij werkte ze allemaal de deur uit. Drie keer kwam hij niet opdagen, en tegen mijn moeder loog hij dat zij steeds afbelden. Hij weigerde hulp. Wel bleef hij trouw aan de huisarts, zoals mijn moeder en ik hem hadden opgedragen. Daar had hij goed contact mee.
Ondertussen tikte de tijd door. Door de updates van mijn moeder voelde ik de triestheid toenemen. Ik kon het beeld van mijn broer, terend op kratom en bier, niet uit mijn hoofd krijgen.
“Je kon hem alleen helpen als het op zijn manier ging.”
Die zaterdag
Toen hij na veertien maanden opnieuw in het ziekenhuis terechtkwam, hield mijn moeder mij erbuiten. Ze wist zich geen houding tegenover mij te geven. Ik wilde haar brengen en met de artsen spreken, maar dat sloeg ze af.
Hij werd genezen verklaard en ging revalideren in een zorginstelling. Hij was nog steeds psychotisch. De afdelingsarts zei bij zijn binnenkomst tegen mijn moeder: ‘Deze jongen is heel erg ziek. Als hij de komende dagen niet aansterkt, kan het zijn dat hij overlijdt.’
Ik mocht wel de tweede contactpersoon zijn. Zodra mijn moeder dat had geregeld, belde ik de instelling op om een afspraak te maken. Omdat de privacywet niet toestond dat er zonder toestemming gegevens werden uitgewisseld, wisten ze daar niet wie er bij hen op de afdeling lag. Ze moesten meer over hem weten, en de ernst van zijn situatie inzien. Mijn doel was dat hij, als hij dit keer ook wilsbekwaam zou worden, onderzocht zou worden op hersenbeschadiging. Wilsbekwaam is hij in mijn ogen nooit geweest. Wat mij betreft ging hij niet meer terug naar huis. Wat had hij voor kansen?
Wel of niet afscheid nemen
Die vrijdag belde mijn moeder me op. De afdelingsarts had haar verteld dat hij de komende dagen zou overlijden. Ze was eerst met het openbaar vervoer naar huis gegaan voordat ze me belde. Dat brak mijn hart, want ik had niets liever gedaan dan haar ophalen.
We spraken af dat ik haar die zaterdagochtend eindelijk mocht brengen. Dan kon ik, als ik voor de deur van zijn kamer stond, beslissen of ik wel of geen afscheid van hem kon nemen. Had dat zin gehad? Hij was nog psychotisch en kon niet anders meer denken dan dat ik boos op hem was.
Zo graag als ik hem nog een deel van mezelf wilde meegeven de dood in, zo twijfelde ik of hij daar iets mee kon. Of ik daar zelf iets mee kon. Diep vanbinnen wist ik dat ik zijn kamer binnen zou gaan op het moment dat ik ervoor stond. Dat is een wezenlijk gevoel dat je hebt bij een bloedband.
Het leven heeft voor ons gekozen. Die zaterdagochtend zou ik mijn moeder om negen uur ophalen. Om kwart over acht belde ze me op. Hij was overleden. Het besluit was voor mij genomen.
“Het leven heeft voor ons gekozen.”
We gingen naar de instelling. Nadat we bij hem waren geweest, kregen we de boodschap mee dat hij snel opgehaald moest worden. Als nabestaanden kregen we weinig tot geen ondersteuning. Tot op de dag van vandaag heeft de instelling ons niet teruggebeld voor een nabestaandengesprek.
Kiezen voor mezelf
Of ik me schuldig voel? Of ik niet nog meer mijn best had moeten doen? Ja en nee. Ik heb er alles aan gedaan, op mijn manier. Mijn moeder heeft alles gedaan, op haar manier. Maar je kon hem alleen helpen als het op zijn manier ging. Zijn dood kwam als een verlossing. Ook voor hem.
Mijn moeder en ik zijn zo machteloos geweest, tegenover mijn broer en in het vinden van elkaar. We kunnen niet samen rouwen. We zijn eilandjes geworden.
Via de huisarts en mijn werk kreeg ik allerlei vormen van hulp aangeboden. Ik merk dat ik daar nu geen behoefte aan heb. Het is tijd voor mij om naar binnen te gaan. Mijn zenuwstelsel heeft lang onder druk gestaan. Te veel heb ik voor anderen geleefd, met een voor mij zeer karige uitkomst.
Hard gewerkt.
Heeft niet geholpen.
Ik mag uit.
Transcendente meditatie helpt me, omdat ik twee keer per dag een halfuur uit mag. Daarnaast ben ik muziekproducer, waardoor ik veel emoties kan vertalen in mijn muziek. Ik wil de patronen doorbreken die zijn ontstaan uit het chronische gevoel niet gehoord en gezien te worden, en uit het gevoel daarin te falen. Voor mijn broer heeft het geen zin meer. Ik wil opnieuw leren kijken naar de band met mijn moeder, zolang de tijd ons dat nog kan geven.
Tijdens het sterven van mijn vader heb ik voor mezelf gekozen. Op mijn broer had ik geen invloed. De enige invloed die ik had, was kiezen voor mezelf. Het was een keuze die ik gedwongen moest maken.
“De enige invloed die ik had, was kiezen voor mezelf.”
Wat Stichting Naast hierover zegt
Het verhaal van Mandy laat zien hoe een verslaving een heel gezin raakt, en hoe broers en zussen daarin vaak uit beeld raken. Veel zorg en aandacht gaan naar degene met de verslaving, en ook ouders hebben het zwaar. Een broer of zus past zich dan vaak aan, maakt zich klein en draagt veel alleen. Soms wordt pas jaren later zichtbaar wat dat heeft gekost.
Mandy beschrijft ook iets wat veel naasten herkennen: binnen één gezin gaat iedereen er anders mee om. De één blijft helpen en regelen, de ander trekt een grens. Dat kan botsen, en soms raak je elkaar daarbij kwijt. Er is geen goede of foute manier; iedereen doet wat hij of zij op dat moment kan. Wel zien we dat overnemen en regelen, hoe begrijpelijk ook, een verslaving mogelijk in stand kan houden. Zolang anderen de gevolgen opvangen, voelt je dierbare die gevolgen zelf minder.
Wat wij naasten willen meegeven: je bent niet verantwoordelijk voor de verslaving van een ander, en je kunt je dierbare niet beter maken. Wat vaak wél helpt, is je eigen grenzen bewaken en goed voor jezelf zorgen. Loslaten betekent niet dat je niet meer om iemand geeft. Het betekent dat je de verantwoordelijkheid teruglegt waar die hoort, en je eigen leven niet laat bepalen door de verslaving van een ander.
Overlijdt je dierbare, dan kunnen verdriet, schuldgevoel en opluchting tegelijk bestaan. Ook dat mag er zijn. Iedereen rouwt op zijn eigen manier en in zijn eigen tempo; steun zoeken kan nu, of later.
Verslaving blijft bestaan in het donker en dooft in het licht ☀️
Deel ook jouw verhaal en help daar een ander mee!
Heb jij ook een dierbare die verslaafd is? Jouw verhaal kan iemand anders helpen die nu in stilte worstelt. Deel het met ons — met je eigen naam of anoniem. Want praten helpt, en schaamte is niet nodig.
Heb jij een dierbare met een verslaving? Je bent niet alleen, er is hulp!
Wij bieden individuele ondersteuning, counseling sessies, workshops en meer aan!
